Irving Finkel’in mühür yorumu, Göbekli Tepe’de bulunan küçük taş levhayı yeniden gündeme taşıdı. Fakat bu nesnenin asıl önemi, ilk yazıyı kesin biçimde kanıtlamasından çok, imgenin işarete dönüştüğü tarihsel eşiği göstermesindedir.
Göbekli Tepe, insanlık tarihinin en sarsıcı arkeolojik alanlarından biridir. Şanlıurfa yakınlarında, Germuş dağları çevresinde yer alan bu Neolitik merkez, yalnız büyük T biçimli dikilitaşlarıyla değil, insanın henüz kent, devlet, yazı ve tam yerleşik tarım düzeni içinde örgütlenmediği bir çağda anıtsal bir sembolik dünya kurmasıyla önemlidir. Burada karşımıza çıkan şey, basitçe “ilk tapınak” ya da “ilk inanç merkezi” değildir. Göbekli Tepe, insan topluluklarının taş, hayvan, beden, ritüel ve işaret üzerinden ortak bir hafıza alanı kurabildiğini gösterir.
Bu yüzden Göbekli Tepe hakkında sorulması gereken soru yalnızca “burayı kim yaptı?” değildir. Daha temel soru şudur: Bu insanlar dünyayı nasıl düzenledi, neyi hatırlamak istedi, hangi imgeleri birlikte tekrar etti ve bu imgeler hangi toplumsal anlamı taşıdı?
2016 yılında DAI’nin Göbekli Tepe araştırma blogu Tepe Telegrams’ta yayımlanan küçük taş levha tam da bu soruların merkezindedir. Levhanın yüzeyinde üç figür görülür: solda yukarı doğru ilerleyen kıvrımlı bir yılan, ortada kolları yukarı kalkmış stilize bir insan figürü, sağda ise kuşa benzeyen bir işaret. Nesne küçük, sade ve ilk bakışta gösterişsizdir. Fakat önemi tam da buradadır. Bu, büyük bir dikilitaş üzerindeki anıtsal kabartma değildir. Taşınabilir, elde tutulabilir, sınırlı bir yüzeye sıkıştırılmış bir işaret düzenidir.
Bu üçlü dizilim, yalnız süsleme gibi görünmez. Figürler rastgele dağılmamıştır. Her biri kısa çizgilerle, ayırt edici özelliklerine indirgenmiştir. Yılan, kıvrımlı yükselişiyle; insan, kollarının yukarı kalkışıyla; kuş, gövde ve kanat izlenimi veren açısıyla tanınır. Burada doğayı aynen taklit eden bir betimlemeden çok, doğadaki varlıkların ayırt edici biçimlere indirgenmesi vardır. Bu nokta çok önemlidir. Çünkü yazıya giden yol, çoğu zaman tam da bu indirgeme hareketinden geçer. Nesne bütün ayrıntılarıyla çizilmez; tanınabilir en küçük işarete dönüştürülür.
Ancak bu levhaya bakarken aceleci davranmamak gerekir. Yılanı hemen yeraltı, insanı şaman, kuşu ruh taşıyıcısı olarak yorumlamak kolaydır. Ama bu tür yorumlar çoğu zaman sonraki mitolojileri geriye doğru yansıtır. Göbekli Tepe insanının zihinsel dünyasını doğrudan bilmiyoruz. Elimizde metin yok, açıklama yok, konuşan bir gelenek yok. Elimizde yalnız taş, çizgi, tekrar ve bağlam var. Bu yüzden levhanın anlamı, tek tek figürlere mitolojik karşılıklar atayarak değil, bu figürlerin bir arada nasıl işlediğini düşünerek aranmalıdır.
Yılan, insan ve kuş aynı yüzeyde bir araya geldiğinde, insan bedeni iki hayvansal form arasında konumlanır. Biri yerde sürünen, kıvrılan, yüzeye yakın ilerleyen bir varlıktır. Diğeri havaya, uzaklığa ve yukarı yönelime bağlıdır. İnsan figürü ise bu iki sınır arasında durur. Kollarının yukarı kalkmış olması, onu edilgin bir gövde olmaktan çıkarır; bir jestin içine yerleştirir. Bu jest dua, çağrı, teslimiyet, tehdit, dans ya da ritüel olabilir. Bunlardan hangisi olduğunu kesin söylemek mümkün değildir. Fakat kesin olan şudur: insan figürü burada yalnız biyolojik bir beden olarak değil, bir hareket ve konum işareti olarak vardır.
Göbekli Tepe’nin büyük anlamı da burada ortaya çıkar. Bu alan, insanı doğadan kopmuş bir özne olarak değil, hayvan imgeleriyle kuşatılmış bir varlık olarak gösterir. Dikilitaşlarda tilkiler, yaban domuzları, yılanlar, kuşlar, akrepler ve başka hayvanlar sıkça karşımıza çıkar. İnsan figürleri ise daha seyrek, daha sorunlu ve çoğu zaman eksik ya da dolaylıdır. T biçimli dikilitaşların kendisi bile kimi yorumlarda antropomorfik, yani insanı çağrıştıran gövdeler olarak görülür. Bu nedenle Göbekli Tepe’de insan, dünyanın merkezine açıkça yerleştirilmiş bir efendi gibi değil, hayvanlar, taşlar ve ritüel biçimler arasında kurulan daha geniş bir düzenin parçası gibi görünür.
Küçük levha, bu düzenin taşınabilir bir özeti gibidir. Büyük anıtsal yapılarda görülen sembolik evren, burada birkaç çizgiye sıkıştırılmıştır. Bu da bizi yazı meselesine götürür.
İngiliz Asurbilimci Irving Finkel’in yorumu bu yüzden dikkat çekicidir. Finkel, British Museum’da Mezopotamya çivi yazısı, kil tabletler, eski diller ve Mezopotamya kültürü üzerine çalışan en bilinen uzmanlardan biridir. Çivi yazılı tabletler, eski oyunlar, tıp ve büyü metinleri, tufan anlatıları ve Mezopotamya düşüncesi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır. Popüler alanda da güçlü bir anlatıcıdır; eski metinleri yalnız akademik nesneler olarak değil, canlı insan belgeleri olarak okumayı sever. Bu nedenle Göbekli Tepe’deki küçük taş levhaya onun bakışı sıradan bir merak değildir. Bir çivi yazısı uzmanı, bu nesnede yalnız imge değil, işlev görür.
Finkel’in iddiası kabaca şudur: Bu levha bir tür mühür olabilir. Yani yalnız bakılmak için yapılmış bir nesne değil, bir yüzeye bastırılarak iz bırakmak, bir işlemi onaylamak, bir aidiyeti veya yetkiyi göstermek için kullanılmış olabilir. Eğer böyleyse, levhadaki işaretler de yalnız dekoratif figürler değil, belirli bir anlam taşıyan piktografik işaretler olarak düşünülebilir. Finkel’in daha ileri iddiası ise buradan gelir: Bu, yazının çok erken bir biçimi olabilir.
Bu iddia heyecan vericidir. Çünkü yazının bilinen tarihi genellikle Güney Mezopotamya’daki Uruk dönemiyle, yani MÖ dördüncü binyılın sonlarıyla ilişkilendirilir. Kil tabletler, sayım işaretleri, ekonomik kayıtlar, mühürler ve idari düzen yazının ortaya çıkışında belirleyici rol oynar. Eğer Göbekli Tepe’de, bundan binlerce yıl önce işleyen bir yazı ya da mühür sistemi bulunduğu söylenirse, bu yalnız Anadolu tarihini değil, yazı tarihini de kökten değiştirir.
Fakat tam burada durmak gerekir. Çünkü her işaret yazı değildir. Her mühür de yazı değildir.
Yazı, yalnız bir şeyin çizilmesi değil, işaretlerin belirli bir sistem içinde tekrar edilebilir anlamlar taşımasıdır. Daha dar anlamda yazı, konuşulan dili temsil edebilen bir işaret düzenidir. Bir kuş çizimi kuşu gösterebilir. Bir yılan işareti yılanı gösterebilir. Hatta bu işaretler bir grubu, ritüeli, kişiyi, yönü ya da hafıza formülünü temsil edebilir. Ama bunların yazı olduğunu söylemek için, işaretlerin ses, kelime, ad, sayı ya da dilsel değer taşıdığını göstermek gerekir.
Göbekli Tepe levhasında bu henüz kanıtlanmış değildir. Ortada güçlü bir sembolik düzen vardır. Belki bir iletişim sistemi vardır. Belki bu taş nesneler belli bilgileri saklıyor, aktarıyor ya da ritüel bağlamda tanınabilir işaretler olarak işliyordu. Fakat bunların konuşulan dili kaydettiğini, fonetik değer taşıdığını ya da belirli bir cümle kurduğunu söylemek için elimizde yeterli kanıt yoktur.
Bu nedenle Finkel’in yorumu bütünüyle önemsiz değildir; ama kesin hüküm olarak da alınamaz. Onun güçlü tarafı, levhayı yalnız “sanat” ya da “süs” olarak değil, işlevsel bir işaret nesnesi olarak düşünmesidir. Bu çok kıymetlidir. Çünkü erken Neolitik dünyada imgelerin sadece estetik değil, toplumsal, ritüel ve iletişimsel işlevler taşıdığı açıktır. Finkel’in zayıf tarafı ise mühür, piktogram ve yazı arasındaki mesafeyi çok hızlı kapatmasıdır. Bir nesne mühür gibi işleyebilir; yine de yazı olmayabilir. Bir işaret bilgi taşıyabilir; yine de konuşulan dili temsil etmeyebilir.
Asıl mesele “bu ilk yazı mı?” sorusunu tek başına sormak değildir. Daha verimli soru şudur: Yazı ortaya çıkmadan önce insanlık ne tür işaret sistemleri kurdu?
Göbekli Tepe levhası bu soruya çok güçlü bir kapı açar. Çünkü burada imge artık yalnız göstermez; düzenlenir, kısaltılır, tekrar edilebilir hâle gelir. Yılan artık yalnız yılan değildir; ayırt edici çizgiye dönüşür. İnsan artık yalnız insan değildir; belirli bir jestle tanınır. Kuş artık yalnız kuş değildir; birkaç çizgiyle çağrılan bir varlık olur. Bu üç figür aynı yüzeye yerleştirildiğinde, taş bir tür hafıza yüzeyine dönüşür.
Bu, yazının doğrudan kendisi olmayabilir. Ama yazının öncesindeki zihinsel ve kültürel koşullardan biridir. Yazı bir anda icat edilmez. İnsan önce iz bırakır, sonra işaretleri tekrar eder, sonra işaretleri standartlaştırır, sonra onları bağlama göre okur, sonra bazı işaretlere ses, sayı, ad ya da idari değer yükler. Göbekli Tepe levhası bu uzun yolun erken bir durağıdır.
Bu yüzden küçük taş levhanın önemi, “Sümerlerden önce yazı vardı” gibi basit bir sansasyon cümlesine indirgenmemelidir. Böyle bir başlık ilk anda dikkat çeker; ama nesnenin asıl derinliğini küçültür. Daha doğru cümle şudur: Göbekli Tepe’de, yazıdan önceki işaret dünyasının çok güçlü bir örneği vardır.
Bu örnek, insanın dünyayı imgelerle nasıl tuttuğunu gösterir. Yazıdan önce de hafıza vardı. Yazıdan önce de düzen vardı. Yazıdan önce de işaretler, tekrarlar, tanınabilir figürler ve topluluklar arası paylaşılan semboller vardı. Göbekli Tepe’nin önemi burada yatar. İnsanlık tarihi yalnız yazılı belgelerle başlamaz. Yazı, daha eski ve daha geniş bir imgesel hafızanın içinden doğar.
Yılan, insan ve kuş levhası bu hafızanın küçük ama yoğun bir parçasıdır. Birkaç santimetrelik taş yüzey, insanın kendisini hayvanlarla, gökle, yerle, bedenle ve ritüelle birlikte düşündüğü bir çağdan gelir. Bu yüzeyde henüz alfabe yoktur, cümle yoktur, okunabilir bir metin yoktur. Ama çizginin belleğe, imgenin işarete, işaretin toplumsal anlama yaklaştığı bir eşik vardır.
Belki de bu yüzden levha, “ilk yazı” tartışmasından daha büyük bir şeyi anlatır. Yazı, insanın dünyaya bıraktığı ilk iz değildir. Yazıdan önce de insan, dünyayı okunabilir kılmaya çalışıyordu. Göbekli Tepe’deki bu küçük taş, tam da o çabanın sessiz tanığıdır.
Görsel Kaynak: Görsel kaynağı: dainst.blog/the-tepe-teleg (Photo: Irmgard Wagner, Copyright DAI)
