45. İstanbul Film Festivali: Sinema Burada Sadece Film Değil, Kültürel Nabız Ölçümü

Nisan İstanbul’a her yıl aynı yerden girer: serin bir akşamüstü, aceleyle yetişilen bir seans, fuayede yarım kalan bir cümle, çıkışta uzayan bir yürüyüş. 45. İstanbul Film Festivali (9–19 Nisan) tam da bu yüzden “en çok okunan sanat başlığı”na dönüşüyor; çünkü festival, yalnızca film izleme önerisi değildir. Şehrin kendisini nasıl duyduğunu, nasıl düşündüğünü, neye güldüğünü, nerede gerildiğini ölçen bir kültürel barometre gibi çalışır. Program açıklandığı anda trafik yükselir; çünkü okur film listesinden önce, **“bu yılın ruh hâli”**ni aramaya başlar.

Festivalin bu yılki omurgası, İKSV’nin duyurduğu çerçevede net: 9–19 Nisan tarihleri arasında düzenlenen festival, kapsamlı seçkisinde 127 uzun metraj ve 13 kısa film ile İstanbul’un iki yakasına yayılan salonlarda izleyiciyle buluşuyor. Sponsorluğunu N Kolay’ın üstlendiği festival, bir yandan “yerli + uluslararası” seçkileri birlikte konuştururken, bir yandan da söyleşiler, özel gösterimler ve yan etkinliklerle, sinemayı yalnız perdeye değil, şehrin gündelik konuşmasına taşıyor.

Buraya kadar olan kısım “haber”: tarihler, sayı, program, salonlar. Ama festivalin asıl etkisi, bu bilgilerin üstüne eklenen o görünmez katmanda ortaya çıkıyor: İstanbul’un sinemayı bir ritüel gibi yaşaması. Nisan ayının en çok okunan kültür-sanat başlığı olmasının nedeni biraz da bu ritüel; çünkü festival, yıl boyunca parçalı hâlde dolaşan sinema konuşmalarını tek bir zamana topluyor. Normalde haftalara yayılan “ne izleyelim?” sorusu, on bir güne sıkışıyor. Bu sıkışma, bir tür kolektif odak yaratıyor. Bir şehrin aynı anda aynı şeye bakması, günümüzün nadir deneyimlerinden biri.

Program neden bu kadar çok okunuyor?

Festival programı, tek bir “liste” gibi görünse de aslında bir harita: hem filmlerin haritası, hem de şehrin o günlerde kuracağı hareketin haritası. Okur programı yalnızca “iyi film bulmak” için okumuyor; kendi haftasını kurmak için okuyor. 10 Nisan akşamı nereye gidileceği, 12 Nisan öğlen hangi salona yetişileceği, bir söyleşi sonrası arkadaşla nerede oturulacağı… Festival, sinemayı şehir içi bir koreografiye dönüştürüyor. Bu nedenle program sayfaları, çizelgeler ve öneri listeleri yoğun trafik çekiyor: insanlar filmleri değil, zamanlarını planlıyor.

Bu planlama meselesi, son yıllarda daha da belirgin. Çünkü dijital platformların “istediğin zaman izle” vaat ettiği çağda, festival tersini öneriyor: “Şimdi izle.” Erteleme yok, kaydetme yok, algoritmanın “sonra”sı yok. Bir seans kaçarsa, o film de kaçıyor. Bu geçicilik, festival deneyiminin çekirdeği: sınırlı zaman, yoğun anlam üretir. O yüzden festival okuması, yalnız eleştirmenlerin alanı değil; gündelik izleyicinin de “o kısacık pencere”yi yakalama arzusudur.

Yerli + uluslararası seçkilerin birlikte konuşulması neyi değiştiriyor?

Festivalin İstanbul’daki etkisi, yerli ve uluslararası filmleri aynı masaya oturtmasından geliyor. Bu birliktelik, “kıyas” üretir ama basit bir kalite kıyası değil; bir bağlam kıyası. Aynı gün içinde bir dünya sineması örneği izleyip, ertesi gün bir Türkiye filmine geçmek, izleyicinin algısında küçük bir kalibrasyon yaratır. “Bizim hikâyelerimiz neye benziyor?”, “Dünya nereye bakıyor?”, “Hangi meseleler ortak, hangileri yerel?” soruları bu kalibrasyondan doğar.

Bu da festivalin “kültürel nabız” işlevini güçlendirir: Nabız, tek bir damar üzerinden ölçülmez. Farklı damarlardan gelen akışların aynı kalpte buluşması gerekir. Festivalin en çok okunan başlık olmasının bir nedeni de bu: izleyici yalnız film seçmiyor; hangi tartışmanın içinde duracağını seçiyor.

Söyleşiler ve yönetmen buluşmaları: Perdenin ötesindeki ikinci film

Festivalin söyleşi trafiği de bu yüzden yüksek. Çünkü söyleşi, izleyicinin “film bitti” sandığı yerde filmin aslında yeni başladığını hissettiren bir alan. Yönetmen konuştuğunda film değişmez, ama izleyicinin filmi okuma biçimi değişebilir. Bu değişim, festivalin en değerli yanlarından biri: sinema, yalnızca tüketilen bir içerik değil, üzerine konuşulan bir düşünce alanı olur.

İstanbul gibi çok katmanlı bir şehirde, bu konuşma alanı ayrıca önemlidir. Çünkü şehir, çoğu zaman “gürültü”yle yaşar; festival ise o gürültünün içinde küçük bir odak yaratır. Fuaye konuşmaları, festivalin görünmez arşividir. Hangi filmin çıkışta “şok” yarattığı, hangisinin “sessiz” iz bıraktığı, hangisinin “bölüşülemediği”… Bunların hiçbiri resmi bir istatistik değildir ama festivalin gerçek nabzı oradadır.

Sinema burada neden “kültürel nabız ölçümü”?

Çünkü İstanbul Film Festivali, yalnızca sinema profesyonellerinin değil, “şehirde yaşayanların” da festivalidir. Bir film, burada bazen film olmaktan çıkar; şehrin kendisine dönük bir soru olur. “Bu şehir neyi unutuyor?”, “Neyi hatırlamak istemiyor?”, “Neye dayanıyor?”, “Neyi estetize ediyor?” Festivalin yoğun okunurluğu, biraz da bu soruların paylaşılıyor olmasından gelir.

Nisan ayında İstanbul’da sinema, bir süreliğine ortak dil gibi çalışır. Sokakta aynı filmi konuşan iki yabancı, aynı seansın kapısında aynı cümlede buluşan iki farklı hayat… Bu buluşma hali, sinemanın “kamusal” bir sanat olduğunu hatırlatır. Dijital platformlar kişisel ekranı büyütürken, festival ortak ekranı büyütür. Bu nedenle festival, kültür-sanat gündeminde yalnızca bir etkinlik değil; şehrin kamusal duyusunu yeniden kuran bir düzenektir.

Bu yılın sayısı, bu yılın işareti: 127 uzun metraj, 13 kısa film

Seçkinin genişliği, iki şeyi aynı anda mümkün kılıyor: keşif ve güven. Keşif; çünkü izleyici, normalde salonlarda yakalayamayacağı filmlere erişebiliyor. Güven; çünkü festival, bir kürasyon fikri taşıyor: “Bu seçki, izlemeye değer.” Programın bu kadar okunması, biraz da bu güven ihtiyacıyla ilgili. İçerik çağında seçenek çok; ama kürasyon az. Festival, bu boşluğu dolduran bir kurum gibi çalışıyor.

Bir başka boyut da “kısalar”. Kısa film, çoğu zaman ana akışta görünmez kalır. Festival, kısa filmleri yalnızca araya sıkıştırılmış parçalar gibi değil, bir dilin damarları gibi sunar: yeni sesler, yeni biçimler, yeni riskler. Bu yüzden programı okuyanlar sadece “büyük filmler”in peşinde değildir; bazıları yeni bir sinema dilinin ipuçlarını arar.

İstanbul’un sinema ritüeli: Bir şehrin zamanı nasıl toplanır?

Festivalin gizli gücü burada: zaman toplamak. İstanbul’da zaman genellikle dağınıktır; trafik, iş, gündem, yorgunluk… Festival bu dağınıklığı kısa bir süreliğine toplar. İnsanlar “boş vaktim olursa izlerim” demez; “o gün izlemem gerekiyor” der. Bu “gerekiyor”, zorunluluk değil; bir tür gönüllü disiplin. Sinemanın disiplinine gönüllü olmak, bugünün konfor kültüründe değerli bir şey: izleyiciye yalnız eğlence değil, bir odak deneyimi verir.

Mitolojiye bir işaret koyacaksak — zorlamadan — şunu söylemek yeter: Sinema, bir şehir için bazen bir ayna değil, bir “kâhin” gibi davranır. Kâhin geleceği söylemez; bugünü daha net duyurur. Festival de böyle: bize yarının manşetini değil, bugünün duygu haritasını gösterir. O yüzden insanlar festival programını okurken yalnız film seçmez; kendi duygu haritasında bir rota çizer.

Okur testi

Bu yıl festival programına bakarken şu soruyu kendine yakalayacak mısın: Bir filmi seçerken filmi mi seçiyorsun, yoksa o akşam kim olacağını mı?

Kapanış

45. İstanbul Film Festivali, 9–19 Nisan arasında bir kez daha İstanbul’un sinema nabzını tutuyor. Programın, öneri listelerinin, söyleşilerin bu kadar okunması tesadüf değil: Sinema burada sadece film değil; şehrin kendisini yoklama biçimi. On bir gün boyunca perdede izlediğimiz şey, çoğu zaman perdeden taşar ve sokakta konuşmaya dönüşür. İstanbul’un asıl festivali belki de budur: filmler biter, konuşma kalır.