Neşet Günal, Türk resminde Anadolu insanını folklorik bir görüntü olmaktan çıkarıp toprağın, emeğin, yoksulluğun ve insan onurunun taşıyıcısına dönüştüren en önemli figüratif ressamlardan biridir. Büyük elleri, çıplak ayakları, kıraç arazileri ve sessiz insanlarıyla kurduğu resim dünyası, Türkiye sanatında kendine özgü bir görme biçimi oluşturdu.
Neşet Günal’ın resimlerinden birinin karşısına geçildiğinde insan figürünü tanımak uzun sürmez. Eller gereğinden büyüktür. Ayaklar ağır, yüzler kemikli, bedenler toprağa yakın görünür. Arkada çoğu zaman göz alabildiğine uzanan bereketli bir doğa değil; kuru, dirençli ve insanı kendisine bağlayan bir Anadolu coğrafyası vardır.
Fakat bu görüntüleri yalnızca “köy yaşamı” olarak okumak, Günal’ın resmini fazlasıyla daraltır.
Çünkü onun temel meselesi köyü belgelemek değil, insanın içinde yaşadığı toplumsal koşulların bedende nasıl görünür hâle geldiğini resmetmekti.
Nevşehir’den İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi’ne
Neşet Günal 1923 yılında Nevşehir’de doğdu. İlkokulu Şereflikoçhisar’da, ortaokulu Nevşehir’de tamamladı. Resme olan ilgisinin fark edilmesinin ardından Nevşehir Belediyesi’nin sağladığı bursla İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ne girdi ve burada Fransız ressam Léopold Lévy’nin öğrencisi oldu. Akademiyi 1946 yılında bitirdi ve aynı yıl açılan Avrupa sınavını kazandı.
1946–1948 yıllarında İstanbul Ses Tiyatrosu ve Ankara Devlet Tiyatroları için dekor çalışmaları yaptı. 1948’de devlet bursuyla Paris’e giden Günal, École Nationale Supérieure des Beaux-Arts’da fresk ve duvar resmi üzerine uzmanlık eğitimi aldı; resim çalışmalarını Fernand Léger’nin atölyesinde sürdürdü. Fransa’nın yanı sıra İtalya ve İspanya’da sanat incelemeleri yaptı.
Paris dönemi önemlidir. Günal burada Avrupa modernizminin biçim arayışlarını ve özellikle Léger’nin güçlü, hacimli figür anlayışını yakından gördü. İlk dönem çalışmalarında bu etkinin izleri fark edilse de zamanla kendi resim dilini kurarak Orta Anadolu’ya ve çocukluğundan tanıdığı insanlara yöneldi. Akademik çalışmalarda da Günal’ın başlangıçta Kübizme yakın biçim arayışlarından hareket ettiği, ardından Anadolu gerçekliğini merkeze alan bağımsız bir figüratif dil geliştirdiği vurgulanır.
1954 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’ne asistan olarak döndü. 1964’te atölye hocası, 1969’da doçent, 1970’te profesör oldu. 1975–1980 yıllarında Resim Bölümü Başkanlığı, 1980–1982 arasında dekanlık yaptı ve 1983 yılında kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.
Bu uzun Akademi dönemi, Günal’ın yalnızca ressam olarak değil, sanat eğitimcisi olarak da Türk resmindeki yerini belirledi. Onun atölyesinden veya eğitim çevresinden geçen farklı kuşakların daha sonra birbirlerinden son derece farklı sanat anlayışları geliştirmesi, Günal’ın tek bir üslubu kopyalatan bir eğitim anlayışından çok figür, desen ve düşünsel tutarlılığa dayanan bir çalışma disiplini kurduğunu düşündürüyor. Günümüzde Neş’e Erdok, Mehmet Güleryüz, Aydın Ayan, İnci Eviner, Nevhiz Tanyeli ve daha birçok sanatçı onun atölyesiyle ilişkili kuşağın içinde anılıyor.
Neşet Günal neden sürekli toprağı ve köylüyü resmetti?
Günal’ın resminin asıl kırılma noktası 1960’lardan itibaren belirginleşti. Sanatçı, çocukluğunu geçirdiği Orta Anadolu coğrafyasına ve orada yaşayan insanlara geri döndü.
Bu dönüş nostaljik değildi.
Köy, Günal için kaybedilmiş saf bir hayatın romantik görüntüsü olmadığı gibi Anadolu insanı da idealize edilmiş bir folklor figürü değildir. Kuraklık, yoksulluk, emek, çocukluk, çaresizlik ve hayatta kalma mücadelesi resimlerin temel gerçekliğini oluşturur. Akademik değerlendirmelerde “Toprak”, “Toprak Adamı” ve “Toprağa Öykü” gibi çalışmalarında bedenin doğrudan emeğin ve üretimin aktörü hâline geldiği belirtilir.
Günal’ın kendi sözleri bu tercihin bilinçli olduğunu açık biçimde gösterir:
“Toprak adamının gerçeğini inanarak, yaşayarak, duyarak vermek istedim.”
Bu cümledeki “yaşayarak” sözcüğü önemli. Günal dışarıdan gözlemlediği egzotik bir Anadolu’yu resmetmiyordu. Kendisi de o toplumsal ve coğrafi çevreden geliyordu. Daha sonra sanatçı olarak yeniden baktığı insanlar, aynı zamanda kendi geçmişinin insanlarıydı.
İstanbul Modern koleksiyonundaki 1974 tarihli “Toprak Adam” bunun en güçlü örneklerinden biridir. Tek başına duran figür; elleri, ayakları, giysileri, yanındaki torbası ve testisiyle herhangi bir olay anlatılmadan bütün bir yaşam koşulunu görünür kılar.
O büyük eller ve ayaklar neden var?
Neşet Günal denildiğinde akla gelen ilk biçimsel özelliklerden biri figürlerin olağanüstü büyük elleri ve ayaklarıdır.
Bunlar anatomik bir yanlışlık değildir. Tam tersine, bilinçli bir deformasyondur.
Günal insan bedenini fotoğrafik gerçekliğe bağlı kalarak kopyalamaz. Resmin ne söylemesini istiyorsa bedeni ona göre yeniden kurar. Toprakla çalışan insanın elleri büyür; çıplak ayakları ağırlaşır; beden doğayla mücadele eden fiziksel bir varlığa dönüşür.
Bu nedenle el yalnızca “emek sembolü” olarak düşünülmemelidir. Günal’ın resminde el ve ayak, insanın çevresiyle ilişki kurmasını sağlayan araçlar hâline gelir. Akademik çözümlemelerde de bu büyütülmüş organların, figürün üretim ilişkileri içindeki direnme gücünü görünür kıldığı belirtilir.
Üstelik toprak yalnızca figürlerin altında duran bir zemin değildir.
Günal bazı çalışmalarında tuval yüzeyini tutkal ve kum kullanarak pütürlü hâle getirir. Böylece resmin yüzeyi de toprağa benzemeye başlar. Figürlerin tenleri, giysileri ve çevre aynı maddesel yapı içinde birleşir. İnsan toprağın üzerinde duran ayrı bir varlık olmaktan çıkar; neredeyse onun devamına dönüşür.
Bu yüzden Neşet Günal resminde toprak bir manzara değil, başlı başına bir karakterdir.
Yoksulluğu resmetmek ile yoksulluğu seyrettirmek arasındaki fark
Neşet Günal’ın resimlerinde yoksulluk vardır. Çocuklar vardır. Emekçi kadınlar, köylüler, duvar diplerinde bekleyen insanlar vardır.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunur.
Günal figürlerini acınacak insanlar olarak sunmaz. Onları dramatikleştirip izleyicinin merhametine teslim etmek yerine büyük ölçekli, ağır ve çoğu zaman anıtsal bedenlere dönüştürür.
Bu nedenle figürlerinde aynı anda hem kırılganlık hem de direnç vardır.
Özellikle kırsal kadınları konu alan resimleri üzerine yapılan araştırmalar, Günal’ın kadınları yalnızca anne veya ev içindeki figürler olarak değil, doğrudan üretimin ve emeğin içinde gösterdiğine dikkat çeker.
Bu yaklaşım, resimlerin toplumsal gerçekçilikle ilişkilendirilmesinin de nedenlerinden biridir. Ancak Günal’ı yalnızca politik mesaj taşıyan bir ressam olarak görmek de eksik olacaktır. Çünkü sanatçı içerik kadar biçim üzerinde de ısrarla durmuş; anlatılmak istenen gerçekliğin ancak güçlü bir resimsel biçim aracılığıyla sanat hâline gelebileceğini savunmuştur. Kendi sanat anlayışını açıklarken resmin bir “anlatım sanatı” olduğunu, ancak anlatımın biçim olmadan kurulamayacağını özellikle vurgular.
Duvar resminden tuvale
Neşet Günal’ın üretimi yalnızca tuval resmiyle sınırlı değildi.
Paris’te fresk ve duvar resmi eğitimi alan sanatçı, 1957–1958 yıllarında Ankara Hacettepe Hastanesi için yaklaşık 30 metrekare, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi için yaklaşık 22 metrekare büyüklüğünde iki fresk gerçekleştirdi. 1963’te yeniden Paris’e giderek vitray ve Gobelin dokuma teknikleri üzerine çalıştı. 1965 yılında Ankara’daki Ajans Türk Matbaası’nın cephesi için beton döküm mozaik rölyef hazırladı.
Bu çalışmalar, onun güçlü desen ve figür anlayışının yalnızca tuval sınırları içerisinde gelişmediğini; mimari yüzey, fresk ve anıtsal ölçek deneyiminden de beslendiğini gösteriyor.
Neşet Günal Türk resminde neden önemli?
Neşet Günal’ın önemini yalnızca “Anadolu insanını resmetti” cümlesiyle açıklamak güç.
Ondan önce de köyü, köylüyü ve Anadolu yaşamını resmeden sanatçılar vardı. Günal’ın farklılığı, bu konuyu kendi başına bir resim diline dönüştürmesinde ortaya çıkar.
Toprak rengi yalnızca renk değildir.
Büyük el yalnızca el değildir.
Çıplak ayak yalnızca yoksulluğun göstergesi değildir.
Kıraç arazi yalnızca arka plan değildir.
Bütün bu öğeler aynı dünyanın parçaları hâline gelir.
İnsan ile çevre arasındaki sınır giderek belirsizleşir. Toprak bedene, beden toprağa benzer. İnsan çalıştığı, yürüdüğü ve yaşamını sürdürmeye çalıştığı coğrafyanın fiziksel izlerini taşımaya başlar.
Belki Günal’ın resmindeki asıl mesele de burada bulunur: İnsanın içinde yaşadığı koşullar yalnızca hayatını değil, bedenini ve bakışını da biçimlendirir.
Bu nedenle onun resimleri belirli bir Anadolu köyünün geçmişte kalmış görüntüleri olmakla yetinmez. Yoksulluk, emek, çocukluk, sınıf, doğa ve insanın yaşam koşulları karşısındaki direnci gibi meseleler resimlerin tarihsel bağlamını aşar. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi arşivindeki değerlendirmelerde de Günal’ın kültürel kimliği yerel bir deneyimden hareketle kurmasına karşın evrensel bir anlatıya ulaşmasının altı çizilir.
Neşet Günal, 26 Kasım 2002’de İstanbul’da yaşamını yitirdi.
Fakat geride yalnızca büyük tuvaller bırakmadı. Akademi’de yetişmesine katkıda bulunduğu kuşaklar, güçlü desen anlayışı ve insanı toplumsal çevresinden koparmadan ele alan figüratif yaklaşımıyla Türk resminde uzun süre devam edecek bir damar açtı.
Onun resimlerinde insan toprağın önünde durmaz.
İnsan, toprağın içinden çıkar.
