Topluluğun sorusu, “neden ayrıldı?” değildir; asıl soru “neden buradayız?” sorusudur.
Felsefenin görevi, bir sahneyi duygusal olarak anlamlandırmaktan önce onu açıklayacak bir düzenek kurmaktır.
Bir penguenin koloniden ayrılışını konuşmaya başladığımızda, dilimiz çoğu zaman istisnaya kilitlenir: “Neden ayrıldı?” Bu soru merak uyandırır; fakat çoğu durumda yanlış yere bakar. Çünkü istisna, normun üstüne kurulur. Normu açıklamadan istisnayı konuşmak, olayın nedenini değil etkisini büyütür. Aynı refleks insan için de geçerlidir: “Niçin yalnız kaldı?” sorusu hızlı bir anlam üretir; ama asıl felsefi soru “Niçin birlikte yaşarız?” sorusudur. Soruyu değiştirdiğimiz anda, mesele bir bireyin sapması olmaktan çıkar; toplumsallığın kendisi problem haline gelir.
Aristoteles’in zoon politikon önermesi bu yüzden yalnız bir slogan değildir. İnsan, başkalarıyla yaşamadan “insan” olarak tamamlanamaz. Bu, romantik bir birlik çağrısı değil; insan varoluşunun yapısına dair bir tespittir. Bebekte, çocukta, kardeş ilişkilerinde, akran temasında, hatta hayvanlarla kurulan temasta görülen “yakınlık arayışı” bu yapının ilk biçimidir. İnsan dünyaya yalnız bir beden olarak düşer; fakat insanlaşma, başkalarıyla kurulan bağların içinde gerçekleşir. Dil, oyun, taklit, utanma, gurur, kıskançlık, paylaşma, adalet duygusu, tanınma ihtiyacı… Bunların her biri “başkası”yla birlikte ortaya çıkar. O halde toplumsallık, sonradan eklenen bir alışkanlık değil; insanın kendini kurma kipidir.
Burada kritik bir ayrım yapmak gerekir: “sürü”, “cemaat” ve “cemiyet” kelimeleri gündelik kullanımda birbirine yaklaşsa da felsefi açıklama için aynı şey değildir. “Sürü” daha çok davranışsal eşgüdümü, yön birliğini, ritmi ve koruyucu kümelenmeyi çağırır. “Cemaat” aidiyetin, ortak inancın ve duygusal bağın diliyle konuşur. “Cemiyet” ise normların, rollerin, kurumların, yaptırımların ve tanınma rejimlerinin alanıdır. Penguenlerin kolonisi, biyolojik ve davranışsal bir düzenek olarak “sürü”ye yakın durur; insan birlikteliği ise çoğunlukla “cemiyet” alanında örgütlenir. Yine de ortak bir kök vardır: birlikte yaşamak, rastlantı değil; bir probleme verilen çözümdür.
Penguenler neden bir aradalar? En çıplak açıklama şudur: soğuk, risk ve üreme. Koloni, termal avantaj sağlar; bedenin tekil sınırını kolektif bedenle aşar. Koloni, tehlikeyi dağıtır; tek bireyin üstüne yığılan risk yükünü paylaştırır. Koloni, eşleşme ve yavru bakımının altyapısını kurar; tekillik çoğu zaman bu işleri kırılgan hale getirir. Bu açıklama, görüntünün üzerine giydirilen duygusal anlatıyı değil; davranışın işlevini görünür kılar. Bir aradalık, hayatı sürdüren bir teknolojidir; biyolojik anlamda en yalın “iş birliği” biçimidir.
Fakat felsefe burada durmaz. Çünkü her çözüm, bedel üretir. Koloni yalnız sıcaklık ve güvenlik değildir; rekabet ve dışlama da üretir. Alan kavgası, eş rekabeti, ritme uyma zorunluluğu, güçsüz düşenin geride kalması, kalabalığın içinde görünmez hiyerarşiler… Bunlar “bir aradalık” denen şeyin gölge tarafıdır. O halde koloni, bir cennet değildir; avantajlarla birlikte gerilimi taşıyan bir paket çözümdür. Felsefi açıklama, tam bu paketin içindeki çelişkiyi açığa çıkarmaya çalışır.
İnsan topluluğu da benzer bir pakettir; fakat insanın bir aradalığı biyolojik sorunları aşmanın ötesine geçer. İnsan, yalnız bedensel ihtiyaçları için değil, anlam ve tanınma için de birlikte yaşar. Aristoteles’in “politika” dediği şey burada basit yönetim tekniği değil; ortak yaşamın düzenidir. İnsan yalnız güvenlik istemez; gerekçe ister. Hesap verilebilir bir dünya, ortak ölçü, doğru-yanlış tartışması, haklı-haksız ayrımı, sözün bağlayıcılığı, adalet hissi… Bunlar, toplumsallığın “logos” tarafıdır. Bu yüzden insanın bir aradalığı, aynı zamanda bir anlam üretim makinesidir. Ne var ki anlam üretimi, aynı zamanda baskı üretir. Norm, düzen, rol ve yaptırım; insanın topluluğa katılmasının bedelidir.
Spinoza burada daha keskin bir araç sunar: conatus. Her varlık, varlığını sürdürmeye çabalar. Bu ilke ilk bakışta bireyci durur; ama Spinoza’nın asıl ağırlığı şuradadır: varlığını sürdürme çabası çoğu zaman tek başınalıkla değil, başkalarıyla uyumlu bileşimler kurmakla güçlenir. İş birliği, erdemli bir temenni olmaktan önce güç artışıdır. Birlikte olduğumuzda yapabildiklerimiz artar; korku ve belirsizlik yönetilebilir hale gelir; gelecek tasarımı mümkün olur. Bu nedenle “tek başına okyanusu geçemiyorsan annen baban neden apartmanda yaşıyor?” sorusu bir mizah değil; conatus’un gündelik ifadesidir. Apartman, iş birliğinin betonlaşmış biçimidir: ısınma, su, güvenlik, bakım, altyapı, komşuluk, sosyal göz… Hepsi gücün artışıyla ilgilidir.
Ancak Spinoza’nın ikinci keskinliği unutulmamalıdır: aynı insanlar birbirlerinin conatus’unu da yaralar. Kıskançlık, hınç, rekabet, dışlama, küçük düşürme, zorbalık… Toplumsallığın içinden doğar. Demek ki toplumsallık, otomatik bir iyilik değildir; çelişkili bir zorunluluktur. Bir aradalık güç verir; fakat aynı anda güç savaşları üretir. Bir aradalık anlam verir; fakat aynı anda anlamın tekelleşmesini doğurur. Bir aradalık güvenlik üretir; fakat aynı anda özgürlüğü daraltır. Toplum, hem kurtarıcı hem baskıcıdır. Bu ikili yapı açılmadan “neden birlikteyiz?” sorusu açıklanmış sayılmaz.
Tam burada felsefenin “kavram karşıtıyla düşünülür” ilkesi devreye girer. Toplumsallığı konuşmak, ayrılığı konuşmadan olmaz. Fakat ayrılık deyince de yine bir ayrım gerekir: “tek başınalık” ile “yalnızlık” aynı şey değildir. Tek başınalık bir konumdur; bir kişi yürür, bir penguen yürür, yanında kimse bulunmaz. Yalnızlık ise bir ilişkinin kırılmasıdır; tanınmanın kesilmesi, bağın kopması, ait olma damarının tıkanmasıdır. İnsan kalabalığın içinde yalnız olabilir; tek başınayken yalnız olmayabilir. Yalnızlık, mekânın değil bağın sorunudur. Bu nedenle, koloni dışına yürüyen penguen “tek başına” olabilir; ama bu onu zorunlu olarak “yalnız” yapmaz. Tersine, penguen koloninin içindeyken de yalnız olabilir: ritme girememek, eşleşememek, dışlanmak, tanınmamak… Yalnızlık çoğu zaman kalabalığın içinde başlar.
Bu ayrımı kurduğumuzda, viral görüntünün üzerine giydirilen “nihilizm” anlatısı kendiliğinden yer değiştirir. Görüntü, tekillik hissini kışkırtır; biz de tekillikten yalnızlığa atlarız. Oysa tekillik, yalnızlığın kanıtı değildir. Felsefi disiplinin görevi, duygusal atlamayı durdurmaktır. “Tek başına yürüyor” önermesi betimdir; “yalnız” hükmü ise ilişkisel bir yorumdur. Yorum yapılabilir; ama açıklama yapılmadan hükme dönüştürülmemelidir.
Buradan şu sonuca geliriz: Penguen “gruptan ayrılmıyor” cümlesi, meseleye daha uygun bir tutumdur. Çünkü koloni, doğrudan bir niyetin değil, bir düzenek zorunluluğunun ürünüdür. Penguenin yürüyüşü, çoğu kez koloninin mantığını bozan bir olay değil; koloninin mantığının sınırlarını görünür kılan bir sahnedir. Normun sınırı, istisnada görünür olur. İstisna, normu çürütmez; normu tanımlar. Koloni niçin vardır sorusunu sormadan “neden ayrıldı?” sorusu yalnızca dramatik bir hikâye üretir.
Felsefe burada son bir ayrım daha ister: anlamlandırmak ile açıklamak. Anlamlandırma, çoğu zaman bir duygu ve imge üretir; açıklama ise neden-sonuç ilişkisi kurar, işlev-bedel paketini açar, yapının gerilimini görünür kılar. Bu ikisini düşman yapmak gerekmez; ancak sıra önemlidir. Önce açıklama gerekir: birlikte yaşamak hangi probleme çözüm oluyor, hangi bedeli doğuruyor? Sonra anlamlandırma gelir: bu çözüm paketinin içinde özne nasıl hissediyor, nerede sıkışıyor, nerede güçleniyor, nerede yara alıyor? Açıklama olmadan anlamlandırma, kolay metafora dönüşür. Anlamlandırma olmadan açıklama ise kuru şemaya döner. Felsefe, ikisini birlikte taşıdığında canlıdır.
Sonuçta “penguenler neden bir aradalar?” sorusu, “penguenler sürüdür” demekten daha fazlasını gerektirir. Bir aradalık, bir hayatta kalma tekniğidir; aynı anda bir gerilim üretimidir. İnsan için de durum aynıdır: toplumsallık bir güdü olmanın ötesinde, insanlaşmanın koşuludur; fakat insanlaşma da norm ve baskı üretir. Bu çelişkiyi görmeden toplumsallığı yüceltmek de, toplumsallıktan nefret etmek de eksik kalır. Bir aradalık, hem güç hem yara, hem güvenlik hem sıkışma, hem anlam hem tahakküm taşır. Felsefenin işi, bu ikili yapıyı saklamadan, açıklama düzeyinde kurmaktır.
Penguen tek başına yürüyebilir; bu, yalnızlığın zorunlu işareti değildir. İnsan da tek başına yürüyebilir; bu, toplumdan kaçışın kanıtı değildir. Tek başınalık düşünmenin koşulu olabilir; yalnızlık ise bağın kırılmasıdır. Bu ayrımı koruduğumuzda, viral bir görüntü bizi kolay romantizme sürüklemez; tersine, toplumsallığın nedenlerini ve bedellerini düşünmeye zorlar. En verimli felsefi hamle de budur: istisnayı hikâye yapmak yerine, normu açıklamak.
