İzlenmesi Gereken 3 Sanat Filmi: Persona, 9½ Weeks ve Stalker

Bazı filmler hikâyeleriyle hatırlanır, bazılarıysa izlendikten sonra geride bıraktıkları duygu ve görüntülerle. Ingmar Bergman’ın Persona’sı, Adrian Lyne’ın 9½ Weeks’i ve Andrey Tarkovski’nin Stalker’ı birbirlerinden oldukça farklı üç film. Biri kimlik ve suskunluk üzerine kuruludur, biri arzunun giderek bir güç ilişkisine dönüşmesini izler, diğeri ise insanın en derin isteğiyle karşılaşma ihtimalini sorgular.

Üç filmi yan yana getiren şey benzer hikâyeler anlatmaları değil. Tam tersine, sinemayı yalnız olay örgüsü anlatan bir araç olarak kullanmamalarıdır. Yüz, beden, sessizlik, mekân ve zaman bu filmlerde diyalog kadar önemlidir.

Persona: Bir yüz ne kadar süre kendisi olarak kalabilir?

Ingmar Bergman’ın 1966 tarihli Persona’sı, sinema tarihinde kimlik üzerine yapılmış en radikal filmlerden biri.

Ünlü tiyatro oyuncusu Elisabet Vogler bir temsil sırasında aniden susar. Doktorlar fiziksel bir rahatsızlık bulamaz. Elisabet konuşmamayı seçmiş gibidir. Hemşire Alma onunla ilgilenmek üzere görevlendirilir ve iki kadın deniz kenarındaki bir eve gider.

Başlangıçta roller açıktır: biri hasta, diğeri bakıcıdır. Biri susar, diğeri konuşur.

Fakat Alma konuştukça sınırlar bozulmaya başlar.

Elisabet’in sessizliği Alma’yı kendi hayatını giderek daha fazla anlatmaya zorlar. İtiraflar, korkular ve bastırılmış anılar ortaya çıkar. Bir süre sonra izleyici de iki kadının nerede ayrıldığını, nerede birbirine karıştığını sorgulamaya başlar.

Bergman’ın yakın planları bu nedenle yalnız estetik bir tercih değildir. Kamera yüzlerden kaçmaz. Liv Ullmann ve Bibi Andersson’ın yüzleri filmin asıl mekânına dönüşür. Bir noktada iki yüzün görsel olarak birbirine karışması, filmin sorduğu temel soruyu görüntüye taşır: İnsan dediğimiz şey ne kadar sabit bir kimliktir?

Persona aynı zamanda oyunculuk üzerine bir filmdir. Elisabet sahnede rol yapmayı bırakmıştır ama günlük hayatta roller gerçekten sona ermiş midir? Anne olmak, eş olmak, hemşire olmak ya da sanatçı olmak da başka türlü performanslar olabilir mi?

Film cevap vermekten çok kimliğin üzerindeki kabuğu kaldırır.

9½ Weeks: Arzu ne zaman güç ilişkisine dönüşür?

Adrian Lyne’ın 1986 tarihli 9½ Weeks filmi, Persona veya Stalker ile aynı sanat sineması geleneğine ait değildir. Buna rağmen 1980’lerin görsel kültürünü, erotizmi ve arzu ile iktidar arasındaki ilişkiyi anlamak açısından dikkat çekici bir filmdir.

Elizabeth, New York’ta bir sanat galerisinde çalışan genç bir kadındır. John ile tanışması kısa sürede yoğun bir ilişkiye dönüşür. Başlangıçtaki merak ve çekim, giderek John’un kurallarının belirlediği bir oyuna evrilir.

Filmin önemli tarafı yalnız erotik sahneleri değildir. Adrian Lyne arzuyu ışık, renk, müzik, nesneler ve şehir görüntüleriyle kurar. New York geceleri, restoranlar, galeriler, otel odaları ve loş iç mekânlar ilişkinin psikolojik atmosferinin parçasıdır.

John ile Elizabeth arasındaki ilişki ilerledikçe sınırlar değişir. Başlangıçta özgürleşme gibi görünen bazı deneyimler, kontrol ve teslimiyet arasındaki farkın bulanıklaştığı bir noktaya ulaşır.

Bu nedenle filme yalnızca erotik bir aşk hikâyesi olarak bakmak eksik kalır.

9½ Weeks, arzunun insanı kendi sınırlarının dışına çıkarma ihtimali kadar, başka birinin kurduğu dünyanın içine hapsetme ihtimalini de gösterir. Elizabeth’in yaşadığı dönüşümde asıl soru “ne kadar ileri gidilebilir?” değil, kişinin kendi isteği ile karşısındakinin isteği arasındaki sınırı nerede çizdiğidir.

Film bugün bazı yönleriyle döneminin ürünü gibi görünse de görsel dili hâlâ tanınabilir. Reklam, moda fotoğrafçılığı, müzik videosu ve sinemanın birbirine yaklaştığı 1980’ler estetiğinin güçlü örneklerinden biridir.

Stalker: En büyük arzunuz gerçekleşirse ne olur?

Andrey Tarkovski’nin 1979 tarihli Stalker’ında ise dünya tamamen değişir.

Bir bölgede açıklanamayan bir olay meydana gelmiş ve Bölge adı verilen yasak bir alan ortaya çıkmıştır. Bölge’nin içinde bulunan bir odanın, oraya ulaşan kişinin en derindeki arzusunu gerçekleştirdiğine inanılır.

Stalker adı verilen rehber, bir Yazar ve bir Profesör’ü bu odaya götürmek üzere yola çıkar.

Hikâye ilk bakışta bilimkurguya benzer. Fakat Tarkovski’nin asıl ilgilendiği şey Bölge’nin nasıl oluştuğu ya da odanın gerçekten doğaüstü güçlere sahip olup olmadığı değildir.

Asıl mesele insanın kendisi hakkında ne kadar az şey bildiğidir.

Bir insan “en büyük arzum nedir?” diye sorulduğunda vereceği cevabın gerçekten doğru olduğundan emin olabilir mi?

Tarkovski’nin odası tam bu nedenle korkutucudur. Çünkü söylendiği gibi çalışıyorsa kişinin bilinçli olarak istediğini değil, belki de kendisinden bile sakladığı gerçek arzusunu gerçekleştirecektir.

Stalker, Yazar ve Profesör’ün yolculuğu ilerledikçe film de fiziksel bir seyahatten düşünsel bir yolculuğa dönüşür. İnanç, bilim, sanat, umut ve insan doğası üzerine konuşmalar giderek önem kazanır.

Tarkovski’nin sineması acele etmez. Su birikintileri, otlar, paslanmış makineler, terk edilmiş yapılar ve uzun sessizlikler dakikalar boyunca ekranda kalabilir. Bu yavaşlık filmin önündeki bir engel değil, filmin yöntemidir.

İzleyicinin zamana alışma biçimini değiştirir.

Üç film, üç farklı sınır

Bu üç filmi yan yana getirdiğimizde birbirlerinden ne kadar farklı oldukları daha açık görülüyor.

Persona insanın kimliğinin sınırına gider.

9½ Weeks arzu ile kontrol arasındaki sınıra yaklaşır.

Stalker ise insanın kendi arzusu hakkında ne kadar bilgi sahibi olduğu sorusuna ulaşır.

Birinde iki yüz birbirine karışır, diğerinde iki beden arasındaki güç dengesi değişir, üçüncüsünde insanlar ulaşmak istedikleri bir odanın kapısında durup içeri girmekten korkar.

İyi sinemanın gücü de belki burada ortaya çıkar. Film bittikten sonra olayların nasıl sonuçlandığını bilmek yetmez. Görüntüler zihinde kalmaya ve sorular üretmeye devam eder.

Persona, 9½ Weeks ve Stalker aynı türden filmler değil. Fakat üçü de seyirciden yalnızca hikâyeyi takip etmesini istemez. Bakmasını, beklemesini ve gördüğü şey karşısında kendi konumunu sorgulamasını ister.