Mario Bava’nın 1968 tarihli Danger: Diabolik filmi, klasik anlamda bir suç hikâyesinden çok 1960’ların görsel kültürünün sinemaya taşınmış hali gibidir. John Phillip Law’un canlandırdığı Diabolik, kusursuz planlar yapan bir hırsız; Marisa Mell’in oynadığı Eva Kant ise onun sevgilisi ve suç ortağıdır. Michel Piccoli’nin canlandırdığı Müfettiş Ginko, ikilinin peşindedir. Ancak filmin gerçek ilgisi polisin Diabolik’i yakalayıp yakalayamayacağından çok, Diabolik’in içinde yaşadığı yapay ve gösterişli dünyanın kendisidir.
Karakter, Angela ve Luciana Giussani kardeşlerin 1962’de yarattığı aynı adlı İtalyan çizgi romanından gelir. Diabolik, geleneksel kahraman değildir; hırsızdır, cinayet işler, otoriteyle alay eder ve elde ettiği serveti toplumsal bir amaç için kullanmaz. Onu Robin Hood’a dönüştürecek ahlaki gerekçeler yoktur. Para, mücevher, otomobil ve teknoloji onun için doğrudan haz nesneleridir. Bu yönüyle karakter, 1960’ların ekonomik büyümesi ve tüketim kültürü içinde ortaya çıkan oldukça modern bir anti-kahramandır. Venedik Bienali’nin 2026’daki restore edilmiş gösterim notlarında da Diabolik’in hem Fantômas gibi eski suç karakterlerinin devamı hem de ekonomik patlama ve James Bond çağının ürünü olduğu vurgulanıyor.
Filmin açılışından itibaren gerçekçilik geri plana çekilir. Gizli geçitler, yeraltındaki fütüristik sığınak, Jaguar otomobiller, devasa para yığınları, teknolojik cihazlar ve geometrik mekânlar birbirini izler. Bava’nın amacı bu dünyayı inandırıcı göstermek değildir. Tam tersine, yapaylığını mümkün olduğunca görünür hale getirir.
Diabolik ile Eva’nın yeraltındaki sığınağı bunun en açık örneğidir. Mekân bir suçlunun saklanma yerinden çok, dönemin pop art estetiğiyle tasarlanmış bir fantezi alanına benzer. Para yalnızca ekonomik değer taşımaz; dekorun parçası olur. Mücevherler, giysiler, otomobiller ve silahlar aynı görsel dünyanın nesneleridir. Diabolik’in hırsızlığı da bu nedenle yalnızca mülkiyet edinmekle ilgili değildir. O, nesnelere sahip olmanın gösterisini yaşamaktadır.
1960’ların Yapay Dünyası
Mario Bava düşük ve orta bütçeli yapımlarda son derece yaratıcı görsel çözümler geliştirmesiyle tanınan bir yönetmendi. Danger: Diabolik, Dino De Laurentiis’in yapımcılığında Bava’nın kariyerindeki en büyük uluslararası projelerden biri oldu. Aynı dönemde De Laurentiis, Barbarella üzerinde de çalışıyordu; iki film 1960’ların çizgi roman, bilimkurgu, erotizm ve pop tasarım tutkusunun yakın akrabalarıdır. Cinémathèque française, Danger: Diabolik’i çizgi romanın pop ruhunu sinemaya başarıyla taşıyan ve daha sonraki yapımları etkileyen önemli bir uyarlama olarak değerlendiriyor.
Bava’nın önemli başarısı, çizgi romanı yalnızca hikâye olarak uyarlamamasıdır. Filmin kompozisyonları, renkleri ve mekânları doğrudan çizgi roman karesini hatırlatacak biçimde düzenlenir. Karakterlerin kostümleri, Diabolik’in siyah maskesi, Eva’nın kıyafetleri ve dekorların parlak renkleri, filmi gündelik dünyadan uzaklaştırır. Cineteca Milano da filmi açıkça “pop art içinde uzun bir yolculuk” olarak tanımlar.
Bu yapaylık, filmin bugün hâlâ canlı görünmesinin nedenlerinden biridir. Bava modası geçebilecek bir gerçekçilik aramak yerine kendi görsel evrenini kurduğu için film 1968’in tasarım anlayışını neredeyse yoğunlaştırılmış biçimde saklar. Bir sahne casusluk filmine, diğeri moda çekimine, bir başkası çizgi roman paneline ya da reklam fotoğrafına benzeyebilir.
Ennio Morricone’nin müziği de bu dünyanın ayrılmaz parçasıdır. Morricone burada Bava ile tek kez çalıştı ve ortaya psikodelik pop, rock, deneysel sesler ve vokaller arasında dolaşan sıra dışı bir müzik çıkardı. MoMA, filmin daha sonraki kült statüsünü değerlendirirken Bava’nın pop art görselliğinin yanında Morricone’nin deneysel müziğini de özellikle öne çıkarıyor.
Diabolik ile Eva arasındaki ilişki de filmin dünyasına uygundur. Eva yalnızca kahramanın peşinden gelen dekoratif bir sevgili değildir; planların içindedir, tehlikeyi paylaşır ve Diabolik’in kurduğu hayatın ortağıdır. Marisa Mell ile John Phillip Law’un oluşturduğu çift, suç ile romantizmi ayrı alanlar olarak yaşamaz. Para çalmak, kaçmak, saklanmak ve birbirlerini arzulamak aynı haz dünyasının parçalarıdır.
Bu nedenle filmde ahlaki bir dönüşüm beklemek pek anlamlı değildir. Diabolik suç işlediği için vicdan azabı çekmez, sistem tarafından kabul edilmeyi istemez ve hayatını değiştirmeyi düşünmez. Devlete, polise ve zenginlere karşı zafer kazanması da onu politik bir devrimci yapmaz. Onun başkaldırısı ideolojik olmaktan çok bireyseldir: kendisi için mümkün olan en özgür ve hazcı hayatı kurmak ister.
Filmin devlet kurumlarına yaklaşımı ise açık biçimde alaycıdır. Müfettiş Ginko ciddi görünmeye çalışırken bürokrasi sürekli beceriksizliğe sürüklenir. Bakanlar, polisler ve resmi kurumlar Diabolik’in zekâsı karşısında çaresiz kalır. Suçlu ile devlet arasındaki mücadele böylece ciddi bir adalet çatışması olmaktan çıkar; çizgi roman mantığında sürdürülen bir oyun haline gelir.
Danger: Diabolik ilk gösterildiği dönemde eleştirmenlerden karışık ve yer yer olumsuz tepkiler aldı; daha sonraki yıllarda ise Mario Bava’nın filmografisinin yeniden değerlendirilmesiyle güçlü bir kült takipçi kitlesi kazandı. MoMA filmi ilk gösterimindeki başarısızlığın ardından pop art görsel dili ve Morricone müziği sayesinde kült statüsüne ulaşan bir yapım olarak değerlendirirken, Cinémathèque française İtalya’daki ticari performansının Bava’nın en güçlü sonuçlarından biri olduğuna dikkat çekiyor. Bu nedenle filmi basitçe “gişede başarısız olmuş bir film” diye tanımlamak yerine, ilk dönem algısıyla sonraki kült konumunu birbirinden ayırmak daha doğru.
Bugünden bakıldığında filmin asıl gücü hikâyesinin inandırıcılığında değil. Bava zaten izleyiciden buna inanmasını istemez. Bir otomobilin nereye saklandığı, bir planın fiziksel olarak mümkün olup olmadığı veya Diabolik’in teknolojisinin nasıl çalıştığı ikinci plandadır.
Önemli olan görüntüdür.
Danger: Diabolik, 1960’ların casusluk filmlerini, çizgi romanlarını, moda fotoğrafçılığını, pop art’ı, erotizmi ve tüketim kültürünü tek bir yapay evrende bir araya getirir. Diabolik de bu dünyanın ideal karakteridir: para kazanmak için değil, hayatı istediği biçimde sahneleyebilmek için çalan bir suçlu.
Filmin bugün hâlâ kült kabul edilmesinin nedeni belki de tam olarak budur. Bava gerçek dünyayı taklit etmeye çalışmaz; ondan daha parlak, daha yapay ve daha ölçüsüz bir dünya yaratır.
