Sabahattin Ali, Kürk Mantolu Madonna’nın merkezindeki ilişkiyi bir karşılaşmayla değil, bir bakışla başlatır. Raif Efendi, Berlin’de dolaşırken bir sergide gördüğü kadın portresinin önünde durur. Resimdeki kişinin kim olduğunu henüz bilmez; Maria Puder hayatına girmemiştir. Buna rağmen portreye tekrar tekrar gider, uzun süre karşısında bekler ve kendisini açıklamakta zorlandığı bir yakınlık hisseder.
Romanın geri kalanı düşünüldüğünde bu başlangıç rastlantısal değildir. Çünkü Kürk Mantolu Madonna, büyük ölçüde insanların birbirlerine bakıp ne gördükleriyle ilgilidir.
Raif Efendi’ye Ankara’daki iş arkadaşları bakar ve silik, beceriksiz, önemsiz bir memur görür. Ailesi ona bakar ve evin masraflarını karşılayan, gerektiğinde yardımına başvurulan bir adam görür. Berlin’de ise Raif önce bir resme bakar; ardından o resimdeki kadının karşısına çıkar. Romanın en büyük gerilimi de bu iki bakış biçimi arasında oluşur: Bir insanı görmek ile onun hakkında hüküm vermek aynı şey değildir.
Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Sabahattin_Ali
Kürk Mantolu Madonna, 1940’ın sonunda Hakikat gazetesinde tefrika edilmeye başladı; kitap olarak ilk kez 1943’te Remzi Kitabevi tarafından yayımlandı. Aradan seksen yılı aşkın süre geçmesine rağmen romanın hâlâ yoğun biçimde okunması yalnız Maria Puder ile Raif Efendi arasındaki aşkın trajik yapısıyla açıklanamaz. Sabahattin Ali’nin burada kurduğu mesele daha geniştir: Başkalarının hakkında oluşturduğu kişi ile insanın kendi içinde yaşadığı kişi arasındaki mesafe.
Raif Efendi’yi önce yanlış tanırız
Romanın ilk bölümlerinde Raif Efendi bize doğrudan kendi sesiyle anlatılmaz. Onu iş yerindeki başka bir memurun gözünden tanırız. Bu tercih önemlidir; çünkü Sabahattin Ali, okuru başlangıçta çevresindeki insanların yaptığı hataya ortak eder.
Raif fazla konuşmayan, tepki vermeyen, kendisini savunmayan biridir. İş yerinde yetenekleri küçümsenir. Almancayı iyi bildiği ve işini başarıyla yaptığı halde bunun bile farkına varılmaz. İnsanlar, dışarıdan gördükleri davranışları onun bütün kişiliği sanırlar. YKY’nin roman için kullandığı tanıtımda da Sabahattin Ali’nin “insanların görünmeyen yüzlerini” ortaya çıkarmasına özellikle dikkat çekilir.
Sonra anlatıcı Raif Efendi’nin defterini okumaya başlar ve roman bir anda başka bir kişiye açılır.
Sessiz memurun arkasından Berlin çıkar. Sanat galerileri, sokaklar, pansiyon odaları, Maria Puder ve Raif’in hiç kimseye anlatmadığı bir hayat ortaya çıkar. Okurun başlangıçta tanıdığını sandığı kişi çöker.
Sabahattin Ali burada basit bir “göründüğü gibi değilmiş” oyunu kurmaz. Daha rahatsız edici bir şey yapar: Bir insanın yıllarca çevresindekiler tarafından yanlış tanınabileceğini gösterir. Üstelik bunun için çevresindeki insanların kötü olması da gerekmez. İnsanları çoğu zaman ihtiyaçlarımız, alışkanlıklarımız ve ilk izlenimlerimiz üzerinden tanımlarız. Raif Efendi de zamanla bu yüzeysel tanımın içine hapsolur.
Kürk Mantolu Madonna neden bir resimdir?
Romanın adını Maria Puder’den değil, onun otoportresinden alması ayrıca düşünmeye değer.
Raif, Maria ile karşılaşmadan önce onun temsil edilmiş hâliyle karşılaşır. Sergide gördüğü kadın, gerçek Maria değildir; Maria’nın kendisini resmettiği biçimdir. Raif’i etkileyen de başlangıçta bir insanın gündelik davranışları değil, bir yüzeyde kurulmuş görüntüsüdür.
Bu durum roman boyunca sürecek bir problemi daha başlangıçta ortaya koyar: Bir insan hakkındaki imge ile o insanın kendisi arasındaki fark.
Raif’in portreden hareketle kurduğu Maria imgesi, gerçek Maria’yla tanıştıkça değişmek zorunda kalır. Maria güçlü, doğrudan konuşan, kendi yaşamı ve ilişkileri hakkında karar vermek isteyen bir kadındır. Raif’in alışık olduğu kadın-erkek ilişkilerindeki rollerle kolayca uyuşmaz. Yakınlığın biçimini de sorgular; sevgiyle sahip olmayı birbirinden ayırmaya çalışır.
Bu nedenle portre, romanda yalnızca iki insanı tanıştıran bir araç değildir. Raif önce Maria’nın görüntüsüne bağlanır, sonra görüntünün arkasındaki kişiyle uğraşmak zorunda kalır.
Sanat eserine bakarken de benzer bir şey olur. İzleyici eserin karşısında yalnız sanatçının koyduğu şeyi görmez; kendi belleğini, beklentilerini ve eksiklerini de görüntüye taşır. Raif’in portre karşısındaki uzun bekleyişi biraz da bu nedenle önemlidir. Orada Maria hakkında henüz hiçbir şey bilmeden kendisiyle ilgili bir şey bulmuştur.
YKY’nin güncel baskı tanıtımının da romanı doğrudan Raif’in galeride “Kürk Mantolu Madonna”yı tekrar tekrar seyretmesiyle açması, bu sahnenin romanın kuruluşundaki merkezî yerini gösteriyor.
Maria Puder’in gördüğü kişi
Romanın en önemli kırılmalarından biri de Raif’in ilk kez başka biri tarafından alışılmış kimliğinin dışında görülmesidir.
Maria’nın Raif’e yaklaşımı baştan itibaren onu hazır bir erkeklik kalıbına yerleştirmez. Aralarındaki ilişki tam da bu nedenle kolay ilerlemez. Maria kendi bağımsızlığını korumak ister; Raif ise yakınlık arzusuyla çekingenliği arasında kalır. İki karakter de birbirini tanımaya çalışırken aşkın nasıl yaşanması gerektiğine ilişkin hazır rolleri sürekli bozar.
Burada Raif için önemli olan yalnız sevilmesi değildir. Kendisinde başkalarının görmediği bir şeyin görülmesidir.
Bu yüzden Berlin’de yaşananların ardından gelen hayat, yalnızca kaybedilmiş bir aşkın sonrasından ibaret değildir. Raif bir zamanlar başka bir insanın karşısında bütünüyle görünür olmuşken daha sonra yeniden herkesin tanıdığını sandığı sessiz memura dönüşür.
Romanın melankolisi biraz da buradan gelir.
Dışarıdaki yaşam sürer. Raif çalışır, evlenir, çocukları olur, ailesinin sorumluluklarını yerine getirir. Fakat bir insanın toplumsal hayatını devam ettirmesi, kendi hayatının içinde gerçekten bulunduğu anlamına gelmez.
Sabahattin Ali’nin romanında sessizlik bu nedenle yalnız karakter özelliği değildir. Raif’in giderek dünyayla kurduğu ilişkinin biçimine dönüşür.
Bir aşk romanından daha fazlası
Kürk Mantolu Madonna çoğunlukla büyük bir aşk hikâyesi olarak tanıtılıyor. Bu tanım yanlış değil; fakat romanı oldukça daraltıyor. Çünkü Sabahattin Ali aşkın çevresinde başka bir soru kuruyor:
Bir insan başka biri tarafından gerçekten görülmeden yaşayabilir mi?
Raif’in hikâyesinde trajik olan yalnız Maria’yı kaybetmesi değildir. Maria’yla birlikte kendisini başka türlü yaşayabildiği alanı da kaybetmesidir.
Bu yüzden romanın başlangıcındaki portre ile sonrasındaki Raif Efendi arasında güçlü bir bağ vardır. Bir resme bakarken başlayan hikâye, insanların birbirlerine nasıl baktıkları üzerinden devam eder. Raif portrede Maria’yı görür; Maria Raif’te başkalarının görmediği kişiyi görür; yıllar sonra çevresindeki insanlar ise onun yalnızca dış kabuğunu görür.
Sabahattin Ali’nin romanı böylece görünürlük hakkında tuhaf bir terslik kurar. Bir insan her gün işe gidebilir, aynı evde yaşayabilir, bir masada başkalarıyla oturabilir ve yine de kimse tarafından gerçekten fark edilmeyebilir.
Kürk Mantolu Madonna bu nedenle yalnız kaybedilmiş sevgiyi değil, tanınmanın insan hayatındaki yerini anlatır. Raif Efendi’nin Berlin’de bulduğu şey yalnız Maria Puder değildir. Bir başkasının bakışında, kendisinin daha önce hiç karşılaşmadığı hâlini bulur.
Belki romanın bu kadar uzun süre okunmasının nedenlerinden biri de budur. Aşkın kendisinden daha kalıcı bir soruya dokunur: İnsan, başkalarının gördüğü kişi ile kendi içinde bildiği kişi arasındaki mesafeyle ne yapar?
